Türk Dili

Latincede “bilgiyi ileten / aktaran” anlamındaki communication kelimesinden türemiştir. Yakın zamana kadar Fransızca söylenişiyle “komünikasyon” denirdi.

Kaynaklardaki tanımlardan bazıları

Tanım üzerinde henüz bir anlaşma yoktur. İletişim:

• Bilgi alışverişidir; düşüncenin sözel olarak karşılıklı değiş tokuşudur.
• Veriden alıcıya aktarılan bilgi ya da haber sürecidir.
• Duyguların, düşüncelerin, bilgi ve becerilerin aktarılma sürecidir.
• İletiler aracılığıyla sosyal etkileşim biçimidir.
• Belli bir konumdan, yapıdan bir diğerine geçiş sürecidir.
• Kişiler ve ülkeler arasında haber, veri, fikir, mesaj paylaşım sürecidir.
• Bir kişinin tekelinde olanın başkalarıyla paylaştırılması sürecidir.
• Karşılıklı ilişkilerin aracıdır.

Kısaca: İletişim bir insan etkinliğidir; türlü ifade biçimleriyle kişiler arasında bir şeylerin aktarımı ya da karşılıklı aktarımda bulunma eylemidir.

• İnsan doğduğu andan itibaren önce yakın, sonra toplumsal çevresiyle bilinçli ya da bilinçsiz iletişim kurar: konuşarak, susarak, bağırarak, beden hareketleriyle.
• İletişim bir anlamda zorunludur; çünkü insan hem bireysel hem sosyal bir varlıktır.
• Amaç: bir arada olmak, anlamak, kendini anlatmak, etkilemek, yani toplumsallaşmak.
• İletişimin olduğu her yerde etkileşim, etkileşimin olduğu her yerde iletişim vardır.
• İnsan günlük yaşamının %70'ini konuşarak, izleyerek, dinleyerek ve yazarak, yani iletişim kurarak geçirir.

Bireylerarası iletişim, insan iletişiminin temelidir. İki kişi birbirinin varlığını fark ettiği anda süreç başlar; sözlü ya da sözsüz olabilir. Hoşlanmadığınız biriyle konuşmamanız da iletişimsizlik değildir: konuşmayı reddetmek de bir iletişim mesajıdır.

Gönderici (Kaynak)

İletişimi başlatan kişi; sürecin başlangıcı. Başarılı olmak için anlaşılır, kısa ve etkili iletiler göndermelidir.

İleti (Mesaj)

Göndericinin alıcıya aktardığı sözlü ya da sözsüz tüm bilgiler. Sürecin merkezi; gönderici ile alıcı arasındaki köprü.

Kanal / Araç

Kanal: iletiyi alıcıya ulaştıran yol (ses telleri, ışık, hava, radyo frekansları, internet ağı, sinir sistemi). Araç: kanal yoluyla aktarımda vasıta (konuşma dili, yazı dili, beden dili). İkisi bazen karıştırılır.

Alıcı (Hedef)

İletinin gönderildiği kişi ya da kişiler (telefonda konuşulan kişi, konser topluluğu, kitap okuyan kişi). Etkin rolü vardır; ileti bilgilerini doğru işlemelidir.

Geri bildirim (Dönüt)

Alıcıdan göndericiye giden ileti biçimleri; sürecin son aşaması.

Ortam (Bağlam)

İletişimin oluştuğu çevre; psikolojik ve fiziksel hususlar içerir, iletinin yorumlanışını etkiler.

Gürültü

Süreci olumsuz etkileyen bütün unsurlar: küslük, siyasi ayrılık, önyargı, telsiz anonsuna karışan sesler, inanç farklılığı, yoğun trafik.

• Kelimeler göstergedir: “Hasan” bir insanın, “kalem” kalem nesnesinin göstergesidir. Kelime kalemin kendisi değildir ama yazıda, konuşmada onun yerine geçer.
• Yazı veya sözle yapılan her etkinlik dil göstergesiyle ilgilidir. “Kedi” göstergesinde k, e, d, i sesleri gösteren, kelimenin çağrıştırdığı anlam gösterilendir.
• İletişimin tam gerçekleşmesi için gönderici ile alıcı arasında dil ve kültür gibi ortak bir paylaşım gerekir.

Kod sistemine göre iletişim üç başlıkta incelenir: sözlü, yazılı, sözsüz.

1. Sözlü iletişim

Bireylerin birbirine sözcükler yoluyla ilettiği mesajlar. Dil neyi söylediğimize, dil ötesi iletişim nasıl söylediğimize karşılık gelir.

• Yazma ve okuma becerilerine dayanır; mesajlar sözcüklerle kodlanıp yazılı formatta sunulur.
• Mesajın tekrar okunabilmesi ve belgelerin saklanabilir olması sayesinde hatalar en aza iner.
• Daha çok iş hayatında ve devletle ilişkilerde kullanılır. Edebiyatta yazar–eser–okur etkileşimi de yazılı iletişimdir.

Sözcüklere dayanmayan ses tonu, vücut dili, duruş, bakış, jest ve mimikler. Duygular sözle saklansa bile ses tonu, yüz ifadesi ve bedensel duruş asıl duygu durumunu kolayca yansıtır (öfkeyi ses tonu ve yüz ifadesinden anlarız).

a. Bedensel temas ve mesafe

Bedenin diğerlerine göre konumu sessiz mesaj iletir; yakın ya da uzak mesafe duygu durumunu ve ilgiyi gösterir.

b. Yüz ve beden hareketleri

Göz teması, yüz ifadeleri, dokunma, kafa işaretleri, el-kol duruşu, bacak hareketleri, beden yönelimi, oturma biçimi.

c. Mekân kullanımı

Mekânsal ilişkiler ve boş alanlar: yakın olunanlarla daha yakın, daha az samimi olunanlarla daha uzak mesafede durulur.

d. Araç kullanımı

Araçlar, kıyafet ve takılar gibi objelerle sosyal, ekonomik durum ve statü hakkında üstü kapalı mesaj verilir.

Dil bir sistemdir

İşleyişi yalnızca kendi yasalarına bağlıdır; insan tek bir zaman ekini, kişi ekini değiştiremez.

Temeli sestir

Öncelikle sözlü anlatım aracıdır; söz yazıdan çok daha eskidir. Yazı, sözlü dili kayıt altına almak için keşfedildi.

Nedensizlik ilkesi

Doğadaki ağaç gönderge; “a.ğ.a.ç.” sözcüğü gösteren; zihinde uyanan kavram gösterilen; hepsi birlikte gösterge. Ağaç sözcüğüyle ağaç arasında nedensellik yoktur. İstisna: söz varlığının %5'ini aşmayan yansıma sözcükler (pat, çat, çatlamak, şırıldamak).

İlkel/gelişmiş ayrımı yok

Tarihî ya da modern bütün diller çok gelişmiş sistemlerdir.

Üretim yetisi sınırsız

Sınırlı sayıda yolla sınırsız sözcük ve cümle üretme, anlama yetisi.

Her dil yeterlidir

Ait olduğu toplumun gereksinimlerini karşılar, kültürel mirası aktarır.

Toplumsal katmanlara göre değişir

Ağız, şive, lehçe gibi değişkelerden oluşur; biri yazı dili olur. Konuşur ortama göre dili farklı kullanır; bir dilden/değişkeden diğerine geçmesi kod değiştirmedir (Avrupa'daki Türk işçinin patron gelince Almancaya geçmesi).

Ana dili edinilir

Öğrenilmez, edinilir ve kuşaktan kuşağa aktarılır. Chomsky: çocuk doğuştan gelen dil edinim aygıtı ile kuralları işiterek edinir.

Toplumsal ve ulusal kurum

Ulusal duyguyu geliştirir; aitlik ve dayanışma duygusu verir.

Her bilimle ilgili

Dil bilim; eğitim bilimleri, antropoloji, sosyoloji, bilişsel psikoloji, felsefe, bilgisayar bilimleri, yapay zekâ ile ilişkilidir.

Araç + malzeme + sistem

Hem iletişim aracı, hem dil biliminin malzemesi, hem de bu malzemeyi çözümleyen sistemdir.

Diller arası benzerlik

Ortak genetik kaynak, temas sonucu kopya ya da rastlantı. Birader ~ Boşnakça brati ~ Farsça berāder ~ İngilizce brother: Türkçe sözcüğü Farsçadan kopyalamıştır.

“Dil mi düşünceyi, düşünce mi dili yönetir?” sorusu dil bilimin yanı sıra felsefe, antropoloji, psikolinguistik ve gelişim psikolojisinin de sorusudur.

Bu araştırmalar özellikle 19. yüzyılın romantik dil bilimsel keşifler ortamında önem kazandı.

Diyalekt ve lehçe

• Diyalekt: Eski Yunanca diálektos “ortak dil”den; ağız yerine de kullanılabilir.
• Lehçe (Zeynep Korkmaz): bir dilin tarihî, siyasi, sosyal, kültürel nedenlerle bölgelerde ses yapısı, şekil yapısı ve kelime hazinesi bakımından önemli farklarla ayrılan kollarından her biri.
• Türk lehçeleri yakın ve uzak lehçeler olarak ikiye ayrılır: Çuvaşça ve Yakutça uzak, diğerleri yakın.

Ölçünlü dil (standart)

Devletin hükmetme, denetleme, icra aracı olan ve egemenliğini simgeleyen üst dil (yazı dili, edebî dil). Değişkelerin ortak dili, lingua francası. İstanbul, Paris, Londra, Tahran gibi merkezlerin prestijli dillerinin kodlanması ve toplumca benimsenmesiyle oluşur.

Şive

Halk arasında Batı dillerindeki aksan karşılığı: söyleyiş özelliği (“Karadeniz şivesiyle konuşmak”).

Lingua franca

Yoğun dil teması olan bölgelerde farklı dil konuşurlarının ortak iletişim aracı. Günümüzde dünyanın lingua francası İngilizce.

Yazı dili

Değişkelerden yalnızca biri; halk arasında “en iyi, en doğru, en güzel” sayılır. Edebî dil de denir; genellikle aynı zamanda ölçünlü dildir.

Sözlü dil

Ses tonu, jest, mimik, yüz ifadesi, vücut duruşu gibi dil dışı ögeler önemlidir; içtenlik ve gerçek niyet daha iyi algılanır.

Ölçünlü dil kavramı, bölgesel ağızların “yanlış, bozuk, değersiz” sanılmasına yol açabilir; oysa her değişke kendi ölçünlerine sahip bir iletişim sistemidir.

Notlarda bu paragrafın sonunda “Yazılı dille duygu ve düşünceler sözlü dile oranla daha iyi aktarılabilir” cümlesi geçiyor; paragrafın akışı (dil dışı ögeler sözlü dilde anlamı daha açık aktarır) bunun tersini düşündürüyor. Sınavda soru çıkarsa notlardaki ifadeye dikkat et.

Özel dil: hukuk dili, ticaret dili, tıp dili gibi belirli mesleklere ait dil ve/veya terminoloji.

İzole dil

Ailesinin diğer üyelerine coğrafi olarak yakın olmayan, hiçbir aileye girmeyen ya da ailesinde yakın akrabası bulunmayan dil. Baskça (İberik yarımadası) coğrafi bakımdan; Arnavutça ve Yunanca akrabalık bakımından izoledir.

Kutsal dil

Dil bilimsel olarak kutsallık atfedilmez; dinin vaaz edildiği dil inananlarca kutsal sayılır: Hinduizm için Sanskritçe, İslam dünyası için Klasik Arapça. Türkçenin Boşnak halkı arasında kutsallığa varan özel bir yeri vardır.

İspanyolca Orta ve Güney Amerika'da resmî ve ortak dildir. Türkiye Türkçesi Azerbaycan, Kırgızistan vd. Türk cumhuriyetlerinde fiilen ortak dil olma yolundadır.

İnsanlar arası sorunların birbirini anlamamaktan kaynaklandığını düşünenler yüzyıllarca ortak bir dil düşledi.

Başlangıçtaki beklentiler göz önüne alınırsa yapay diller başarılı sayılamaz.

Altay dilleri terimi bugün kanıtlanmış bir aileyi değil, yoğun ilişkide bulunmuş ve ortak yapısal özellikler taşıyan dillerle ilgili bir varsayımı ifade eder.

Kesin ayrım yapılamaz: bir dil, örneğin İngilizce, aynı anda hem çekimli hem eklemeli özellik gösterebilir.

Söz dizimi bakımından

• Özne (Ö), nesne (N), yüklem (Y) dizilişine göre altı grup.
• Dünya dillerinin %86,57'si ÖNY ve ÖYN dilleridir.
• Türkçe ÖNY, İngilizce ÖYN grubundadır. Söz dizimsel sınıflandırma ile genetik sınıflandırma doğrudan ilgili değildir.

Türk milleti ne zaman kültürüne sarılmışsa şahlanmış, ne zaman onu ihmal etmişse dar boğazlara girmiştir.

• Ortak özellikler: insanlarca oluşturulur, kabul görmüş davranışları içerir, sonraki nesillere aktarılır, topluma özgüdür.
• Kültürel davranışlar toplumca uzlaşılmış davranışlardır; bir çeşit “ortaklaşa bilinç” oluşturur.
• Kısaca kültür bir milletin yaşam tarzıdır; maddi ve manevi bütün kavramları kapsar.

• Kültür millîdir, orijinaldir; tabii ve canlı bir varlıktır.
• Devamlı ve tarihîdir; cemiyetin müşterek malıdır; şümullü ve sâridir.
• Kültürün özü değiştirilemez.
• Unsurları arasında büyüklük-küçüklük, önemlilik, kuvvetlilik, asıl-tâli olma bakımından derece farkları vardır.
• Kültür değişmeleri iki türlüdür: serbest ve mecburi.
• Cemiyetin tabii yaşama ihtiyaçlarından doğmuş, onlara çare bulma tarzlarıdır.
• Ahenkli bir bütündür; ne kadar millet varsa o kadar kültür vardır.
• Kültür ile medeniyet arasında fark vardır.
• Varlığını nesilden nesile intikale borçludur; fertlere ve cemiyete hizmet eder.

Başlıcaları: dil, din, tarih, sanat, gelenek-görenek, dünya görüşü.

• Nedenler: başka kültürlerle karşılaşma, ekonomik, sosyo-politik ve teknolojik değişmeler.
• Kültürlerarası etkileşim genellikle sistemlerden birinin ya da ikisinin değişmesiyle sonuçlanır.
• Tercümeler önemlidir: Batı'da Rönesans, İslam ve Yunan tercümeleriyle mümkün oldu.
• Eski Uygurlar (dinî motifli değişme): 840'ta Orhun vadisinden Tarım havzasına göç ettiler; Gök Tanrı dininden Maniheizm ve Budizm'e geçtiler. Maniheizm atlı-göçebe hayattan yerleşik hayata geçişi, ticaret, ilim, sanat ve edebiyatta gelişmeyi sağladı.
• Kültürel değişme önce dilin söz varlığında hissedilir: dilin ilk ve en hızlı etkilenen, en kolay değişen unsuru.
• Türk kültür hayatı XVIII. yüzyıldan itibaren yüzünü Avrupa'ya çevirdi: seyahat anıları, matbaa, Batı dillerinden tercüme.

Dil kültürün binlerce unsurundan yalnızca biridir ama işlevleriyle en temel olanıdır: kültürün varlığını ve devamlılığını sağlamak, sözlü ve yazılı kültür ögelerini oluşturmak, kültürü sonraki nesillere taşımak.

• Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarındaki değerler yazıyla korunmuştur; bu yüzden dil toplumların kültürel hafızasıdır. Yaklaşık 1300 yıl sonra okuyabiliyoruz.
• Destan, masal, atasözü, deyim, türkü, mani gibi somut olmayan miras yüzyıllarca yalnız dil ile aktarıldı.
• Dil nesiller arasında köprü kurar, millî kültür birliğini oluşturur. Dil bozulursa kültür bağları çözülür.
• “Dil bir milletin ruhu gibidir. O ruh kaybolursa millet yok olur.”

• Milleti ayakta tutar, millî şuuru besler, birlik yaratır: milletin varlığı dilin varlığıyla mümkündür.
• Dilini unutmayıp bağımsızlığını kaybeden toplum milliyetini korur; yeniden devlet kurabilir. En yeni örnek: Sovyet Rusya'nın dağılmasıyla Türklerin bağımsız devlet olarak tarih sahnesine çıkması.
• Dil bozulursa düşünce, sanat ve edebiyatta çöküntü başlar, kitleler birbirini anlayamaz. Bu yüzden bir milleti içten yıkmada işe önce dilden başlanır.
• Dil milletin manevi gücünün aynasıdır; her milletin dili o milletin yaşadığı tarihin özetidir (akan bir nehir gibi geçtiği topraktan unsur alır).

Türkçe, dünyanın en güzel, en zengin, en büyük dillerinden biridir… Onun bütün yapısını, kanunlarını, kaidelerini hakkıyla tanıyıp bilmelidir.

Türkçe yapı bakımından eklemeli, köken bakımından Ural-Altay grubundadır. Bu dillerin ilişkisi daha çok yapı yönünden olduğu için “dil ailesi” yerine “dil grubu” terimi benimsenmiştir.

bî-çare, nâ-müsait ön ekli (Farsça kökenli) sözlerdir; notlarda “ön ek yoktur” maddesinin yanında örnek olarak verilmiş, yani bunlar Türkçeye yabancı ön ek örnekleridir.

Konuşur sayısı

220–235 milyon (yazı dilleri ve ağızlarla birlikte 220 milyona ulaştığı tahmin ediliyor).

Alan

Kuzey Buz Denizi'nden Hindistan'ın kuzeyine, Atlas Okyanusu kıyılarından Çin'in içlerine; yaklaşık 12 milyon km².

Yazı dili sayısı

Yirmi yazı dili: Türkiye, Azerbaycan, Türkmen, Gagavuz, Özbek, Uygur, Kazak, Tatar, Başkurt, Kırgız, Karakalpak, Karaçay, Balkar, Nogay, Kumuk, Tuva, Hakas, Altay Türkçeleri + bağımsız dil durumuna gelen Çuvaşça ve Yakutça. Devlet dili, resmî dil veya özerk dil olarak kullanılır.

Yalnızca konuşma dili

Afşar, Ahıska, Horasan, Kaşkay, Karayim, Salar, Sarı Uygur, Şor, Teleüt; en eski Türkçeden izler taşıyan Halaçça.

Türkiye Türkçesi

En fazla konuşura sahip yazı dili. Osmanlı'nın resmî dili olduğu için (“imparatorluk dili”) Balkanlar, Orta Doğu, Kafkaslarda da kullanılır. KKTC'nin resmî dili. Elli yıl önce Avrupa'ya giden işçilerle yaygınlık alanı genişledi.

• Altay dillerinden ne zaman ayrıldığı kesin değildir; herkesçe kabul edilmiş bir tarih yoktur.
• Türkiye'de pek çok bilim insanına göre Türkçenin yaşı en az 8500 yıl (MÖ 6500'ler): en yaşlı dillerden biri, belki birincisi.
• İlk yazılı izler Sümer tabletlerinde (Sümerler MÖ 4000'lerde tarih sahnesine çıktı, yazıyı insanlığa armağan etti). Osman Nedim Tuna: Sümerce ile Türkçe arasında 168 ortak kelime.
• Ana yurt görüşleri: Altay dağları çevresi, Baykal gölü çevresi, Karadeniz–Hazar arası bozkırlar.

Doğan Aksan: Göktürk Yazıtları'ndaki eş anlamlı, çok anlamlı ve ileri ögelere bakarak yazı dilinin çok daha eski olması gerektiğini belirtir.

Yazıyla izlenemeyen dönemler için Altay Çağı, En Eski Türkçe Çağı, İlk Türkçe Çağı gibi terimler kullanılır; yazılı dönemlerin adlandırılmasında ise bilim insanları büyük ölçüde birleşir.

1. Türkçenin Moğolca ile tek dil olduğu varsayılan dönem.
2. Büyük Hun döneminde Türkçe bağımsız bir dil hâline geldi.
3. Avrupa Hun döneminde başladı.
4. Göktürk ve Uygur dönemleri: yazılı ilk olgunlaşmış belgeler.

a. Göktürk dönemi

• Türkçenin bilinen ilk ve hacimli yazılı belgeleri. Orhun ırmağı kıyısında, bengü (sonsuz) taş denen granit üzerine yazılmış.
• 1893'te Danimarkalı V. Thomsen okudu; ilk yayını Alman asıllı Rus Türkolog W. Radloff yaptı.

Muharrem Ergin (Orhun Abideleri): Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin, ilk Türk tarihi, taşlar üzerine yazılmış tarih, Türk edebiyatının ilk şaheseri, Türk dilinin mübarek kaynağı…

b. Uygur dönemi

Önce Göktürkler gibi taş abideler; sonra yerleşik hayat, Maniheizm ve Budizm. Önce tercüme, sonra özgün eserler; taş yerine kâğıt kullanımı yazılı eser sayısını artırdı.

Irk Bitig

Manici çevreye ait, nesir fal kitabı; dinî değil. 65 paragraf, her biri “şöyle biliniz, iyidir/kötüdür” hükmüyle biter.

Prens Kalyanamkara Papamkara

En tanınmış öykülerden; iyi yürekli şehzadenin canlılara yardım için değerli bir mücevher arayışı.

Altun Yaruk (Altın Işık)

Budist, Çinceden çevrilmiş, 10. yy ilk yarısı. Budizm öğretileri ve Buda menkıbeleri; halk dili kelimeleri.

Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın)

Çinceden çevrilmiş; Budist inanışlar ve pratik bilgiler; zengin kelime hazinesi.

İslam 8. yy'dan yayılmaya başladı; 10. yy'da Karahanlı kağanı Abdulkerim Satuk Buğra Han zamanında toplu din değiştirmeler. Din değişikliği ve dilin iç değişmeleriyle Orta Türkçe başladı: Karahanlı ve Harezm Türkçesi.

Çağatay Türkçesi Arapça-Farsça ögeleri ve büyük bir edebiyat, bilim, diplomasi dili olmasıyla Osmanlı Türkçesini andırır. Oğuz Türkçesi Orta Asya'da 8.–10. yy'da öbür Türk dillerinden farklılaşmaya başlamıştı. Batı Türkçesinin ilk dönemi (Eski Oğuz / Eski Anadolu Türkçesi) 12. yy sonundan 15. yy sonuna; 16. yy'da Osmanlı Türkçesi başlar.

Türkçe belgelerle izlenebilen yaklaşık 1350 yılda 13 değişik alfabe ile yazıldı. İlk düzenli, kuralları yerleşmiş sistem: Göktürk alfabesi.

• Değişikliğin başlıca nedenleri: din, kültür, medeniyet çevresi değişiklikleri ve göçler. Din ile alfabe çok ilişkilidir.
• Başka ülke hâkimiyetinde yaşamak da nedendir; bu durumda zorla kabul ettirme vardır: Sovyetler döneminde Kiril.
• Türkler bugün üç alfabe kullanır: Latin, Kiril, Arap.

Dil canlı olduğu için dönemleri keskin çizgilerle ayırmak mümkün değildir; yine de incelemeye kolaylık için:

1. Eski Anadolu Türkçesi
2. Osmanlı Türkçesi
3. Çağdaş Türkiye Türkçesi

Notlar Eski Anadolu Türkçesinin başlangıcını bir yerde 12. yy sonları (Batı Türkçesinin ilk dönemi), dönemlendirmede XIII. yy olarak veriyor; bitişini de “15. yy sonları” ve “XV. yy'ın ikinci yarısı” diye. Dönem tablosu için XIII.–XV. yy esas alınmalı.

X. yy'dan itibaren batıya göç eden Oğuzların, XIII. yy'dan itibaren kendi lehçelerine dayanarak Anadolu ve çevresinde geliştirdikleri edebî yazı dili (EAT). XV. yy'ın ikinci yarısına kadarki metinler. “Eski Oğuzca” terimi de önerilir.

Yazı dili olma süreci

Oğuzlar yüzlerce yıl Orta Asya'nın ortak edebî dilini kullandı; Anadolu'da uzaklaşınca kendi lehçeleriyle yazmaya başladılar.

Anadolu Selçukluları

İlk eserler / karışık dilli eserler dönemi: Oğuzca özelliklerin yanında Orta Asya lehçelerine özgü özellikler (ikili kullanımlar). Behcetü'l-Hadaik, Ali'nin Kıssa-i Yusuf'u, Kudurî Tercümesi, Kitab-ı Feraiz.

Anadolu Beylikleri

Oğuzca özelliklerin tamamen hâkim olduğu dönem. Beyler Türkçeye duyarlı; din, tıp, avcılık, edebiyat, rüya tabiri gibi her konuda eser.

Behcetü'l-Hadaik

EAT'nin en eski eserlerinden; dinî-ahlaki, Arapça ve Farsça vaaz kitaplarından telif; mensur, arada manzumeler.

Sultan Veled

Şiirleri EAT'nin bilinen ilk örneklerinden. İbtidâ-nâme'de 76, Rebâb-nâme'de 162 Türkçe beyit.

Yunus Emre

1240/41–1320/21. Taptuk Emre'nin dergâhında tasavvuf terbiyesi. Asıl kabiliyeti hece ile yazdığı şiirlerde (aruzu da denedi). Divan'ında ~400 şiir; Risaletü'n-Nushiyye (“Nasihatler Kitabı”) mesnevi.

Âşık Paşa

Türk dilinin güçlü savunucusu, arı Türkçe. Garibname: 12.000 beyitlik dinî-tasavvufi ahlak mesnevisi; devrin aydınlarının Türkçeye önem vermediğinden yakınır.

Türk diline kimesne bakmaz idi / Türklere hergiz gönül akmaz idi

• Arapça ve Farsçadan daha çok isim, sıfat, az sayıda zarf ve bağlaç alındı; alıntılar deyim ve kalıplarda yeni anlam incelikleri kazandı.
• Arapça-Farsça kullanım derecesi yazarın eğitimi, çevresi, konusu ve hitap ettiği kesime göre değişti. Halk için yazılan eserler (ilmihaller, Kısasü'l-Enbiyalar, tabirnameler, falnameler, nasihatnameler, halk tıbbı) daha sadedir.
• Divan şiiri 14.–15. yy'dan itibaren yerli hayatı yansıttı; XVI. yy'da klasik edebiyat olgunluğuna ulaştı.

Gazelde ünlenenler: Zati, Hayreti, Nev'î. Diğer şairler: Taşlıcalı Yahya, Bağdatlı Ruhi, Hayalî Bey.

Türkî-i Basit

Arapça-Farsçayı aşırı kullanıp dili anlaşılmaz yapanlara tepki; amaç halkın da anlaması. Temsilciler: Tatavlalı Mahremi, Aydınlı Visali, Edirneli Nazmi.

Sanat ve yarar

Yazarlar ustalık için sanat diliyle, halkı eğitmek için sade dille yazdı. Örnek Lâmi'î Çelebi: Münâzara-i Bahâr u Şitâ (sanat), Nefehâtü'l-Üns çevirisi (yarar).

Müyessiretü'l-Ulum

Bergamalı Kadri; Oğuz Türkçesinin ilk dil bilgisi kitabı.

Hak şerleri hayr eyler / Zannetme ki gayr eyler

Yenileşme ve Avrupalılaşma dönemi: 1839 Tanzimat, 1856 Islahat, 1876 I. Meşrutiyet. Ders kitapları için Encümen-i Daniş kuruldu; modern okullarda Türkçe zorunlu ders oldu.

Kavaid-i Osmaniye

Fuat Paşa ve Ahmet Cevdet Paşa, 1851: Türkçenin ilk okul grameri.

Durub-ı Emsal-i Osmaniye

Şinasi'nin Türk atasözleri derlemesi.

Kamus-ı Türkî

Şemsettin Sami'nin sözlüğü.

Encümen-i Şuara

1860'larda Hersekli Arif Hikmet, Leskofçalı Galip, Osman Şems, Kazım Paşa, Yenişehirli Avni; divan şiirini canlandırma çabası, başarısız.

• İlk Türkçe gazete ile gazetecilik dili ve romanın tahkiye üslubu nesir dili için dönüm noktası. Tanzimatçılara göre edebiyatın amacı halkı eğitmek.
• Servet-i Fünun ve Fecr-i Âtî: dili yeniden ağırlaştırdılar; Osmanlı Türkçesinin son örnekleri.

Cumhuriyet döneminde Türk tarihinde ilk kez dil bir devlet meselesi olarak görüldü. Türkiye Türkçesi yazı dilinin yaklaşık 700 yıllık geçmişi vardır.

• II. Meşrutiyet'ten sonra sade Türkçe taraftarları Türk Derneği'ni kurup dergi çıkardı.
• Selanik'te Genç Kalemler dergisi: millî edebiyat ancak millî dille doğar. Önemli isimler: Ömer Seyfettin, Ali Canip, Ziya Gökalp.
• 1911 Yeni Lisan hareketi (Ömer Seyfettin ve Ali Canip) Osmanlı Türkçesinin sonunu getirdi; İstanbul halkının konuşma diline dayanan yalın dil. Ziya Gökalp'in katılmasıyla güçlendi.
• Devrin en büyük şairi Yahya Kemal ve günlük konuşma dilini şiire sokan Mehmet Akif sade dili benimsedi.

19. yy sonu–20. yy başı dünyada Türklük biliminin altın çağı: Orhun Yazıtları, Divânü Lügati't-Türk, Kutadgu Bilig üzerine çalışmalar.

1. Osmanlı'da Latin alfabesine geçme düşüncesi ilk kez dillendirildi.
2. Bakü Türkoloji Kongresi: bütün Türklerin Latin alfabesini kabul etmesi yönünde tavsiye kararı.
3. Hükûmet Latin harflerinin kabulü kararını aldı.
4. Dil Encümeni adıyla komisyon kuruldu.
5. 29 harfli Latin harflerine dayanan Türk Alfabesi kabul edildi.

Latin harfleri olduğu gibi alınmadı; Türkçenin yapısına uygun yeni harfler oluşturuldu.

Dili devlet meselesi olarak görüp tedbir alan, düzenleme yapıp kurum oluşturan ilk devlet adamı Atatürk'tür.

Millî his ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir… Türk milleti, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır.

1. Türk Tarih Kurumu kuruldu.
2. Türk Dil Kurumu kuruldu.
3. TDK bildirisi (aşağıda).
4. Güneş-Dil Teorisi: bilinen kelimelerin yabancı sanılıp feda edilmesi zorunluluğu kalktı, dil doğal seyrine döndü.
5. Özleştirme çalışmalarının hızı kesildi; terimlerin Türkçeleştirilmesi sürdü.

• Öz Türkçe hareketi: derleme, tarama ve anket çalışmaları; Derleme ve Tarama sözlükleri. Pek çok yeni kelime kazanıldı, önerilenlerin bir kısmı unutuldu.
• Ortaöğretimdeki geometri terimlerini bizzat Atatürk Türkçeleştirdi.