Bilgi Teknolojilerine Giriş
Bilgisayar nedir?
Bilgisayar (computer); aritmetik hesapları kısa sürede ve hatasız yapabilen, belirlenmiş mantıksal bağlantılara dayalı karar verebilen, giriş birimleriyle girilen veriyi işleyip düzenleyen, depolayan ve istendiğinde çıkış birimleriyle kullanıcıya sunan elektronik aygıttır.
TDK (2015): Aritmetiksel ve mantıksal işlemlerden oluşan bir işi, önceden verilmiş programa/yazılıma göre yapıp sonuçlandıran araç.
Endüstrinin gelişimi
Bilgisayar teknolojilerinin tarihi
- Birinci kuşak. Elektronik vakum tüpleri, delikli kartlardan veri. Öncüller: Pascal ve Leibniz hesap makinesi, Napier çubukları, fark makinesi. Örnekler: IBM, Harvard Mark I, ENIAC (1945), EDVAC, UNIVAC.
- İkinci kuşak. Transistörler; daha hızlı ve ucuz. Yazıcı eklendi.
- Üçüncü kuşak. Entegre silikon teknolojisi, boyutlar küçüldü. İşletim sistemi eklendi.
- Dördüncü kuşak. Mikroişlemciler, kişisel bilgisayar (PC), ağ teknolojisi.
ENIAC 1945
Bilgisayarın çalışma mantığı
Bilgisayar 1/0 (on–off) elektrik akımı mantığıyla çalışan sayısal (dijital) bir sistemdir ve veriyi işlemek için tasarlanmıştır.
Açık devre
Anahtar açık, akım geçmez, ampul yanmaz.
Kapalı devre
Anahtar kapalı, akım geçer, ampul yanar.
Veri ölçü birimleri
Her birim bir öncekinin 1024 katıdır.
| Birim | Değer | İkili karşılık | Slayttaki örnek |
|---|---|---|---|
| Bit | Tek ikili değer: 1 ya da 0 | 2⁰ / 2¹ | — |
| Bayt | 8 bit | 2³ bit | 1 karakter · 10 bayt = 1 kelime |
| Kilobayt (KB) | 1024 bayt | 2¹⁰ | Bir hikâye · 100 KB = 1 fotoğraf |
| Megabayt (MB) | 1024 KB | 2²⁰ | Bir roman · 100 MB = 1 kitaplık |
| Gigabayt (GB) | 1024 MB | 2³⁰ | Bir kamyonet veri · 2 GB = 1 film |
| Terabayt (TB) | 1024 GB | 2⁴⁰ | Bir kütüphane veri |
| Petabayt (PB) | 1024 TB | 2⁵⁰ | Bütün metinler (yazı) |
| Exabayt (EB) | 1024 PB | 2⁶⁰ | Bütün kelimeler (ses) |
| Zettabayt (ZB) | 1024 EB | 2⁷⁰ | 250 milyar DVD |
| Yottabayt (YB) | 1024 ZB | 2⁸⁰ | 11 trilyon yıl |
Sıralamayı ezberlemek için: K M G T P E Z Y.
Bilgisayar türleri
Kişisel (PC) genel amaçlı
1980'lerden itibaren. Masaüstü, dizüstü, tablet/mobil, cep telefonu, akıllı telefon (PDA).
Sunucu (server) özel amaçlı
Eş zamanlı çalışan ağ bilgisayarları.
Süper (bilişsel) özel amaçlı
Enerji, güvenlik, portal ve bilim alanları.
Temel bileşenler ve yazılım
Bir bilgisayar sistemi için kullanıcı (user), yazılım (software) ve donanım (hardware) gerekir. Kullanıcı, fare ve klavye gibi araçlarla giriş verilerini sağlar. Bilgisayar, donanımı kontrol eden işletim sistemi adlı sistem yazılımıyla çalışır.
Yazılım: Donanımı yöneten ve kullanıcının işlerini yapacak komutları içeren (kodlanmış) uygulamalar. İki gruba ayrılır: sistem ve uygulama yazılımı.
Sistem yazılımı: işletim sistemi
Yazılımların başında gelir. Donanımı yönetir; uygulamaların çalışması ve kullanıcının bilgisayarı kullanması için ortam hazırlar.
Uygulama / paket programlar
- Kelime işlemci
- Word
- Hesap tablosu
- Excel
- Sunum
- PowerPoint
- Veritabanı
- Access
- Resim
- Paint
- Ses / video
- Adobe Premiere
- Vektörel / piksel
- AutoCAD, FreeHand, Photoshop
- Web tarayıcı
- Chrome, Firefox, Edge
Donanım
Donanım (hardware): Bilgisayarın fiziksel yapısını oluşturan tüm elektronik ve mekanik birimler. Ana kart, işlemci (CPU), bellek (RAM, ROM), depolama birimleri ve giriş/çıkış birimlerinden oluşur.
İşlemci (CPU) bilgisayarın beyni
Central Processing Unit. Programlardaki tüm komutları tek tek işler, birimler arasındaki veri akışını kontrol eder ve zamanlamayı yapar. İşlemleri milyonlarca transistörle yürütür. Hızı hertz ile ölçülür.
Anakart (mainboard)
Tüm donanımların bağlandığı ve birbiriyle iletişimini sağlayan parça. İşlemci, RAM, disk, ekran kartı, ses kartı ve ethernet kartı anakarttaki yuva / port / slot'lara takılır.
Kasa arkasındaki bağlantılar
RAM ve ROM
| ROM | RAM | |
|---|---|---|
| Açılımı | Read Only Memory: salt okunur bellek | Random Access Memory: rastgele erişimli bellek |
| Türü | Sabit bellek | Geçici bellek |
| İçerik | Üreticinin kaydettiği, değiştirilemeyen başlangıç programları ve temel kodlar (BIOS) | O an çalışan programlar ve işlemlerle ilgili bilgiler |
| Görevi | Donanımı test eder, bilgisayar açılınca sistemi çalışır hale getirir | Komutları çalışma anında geçici olarak saklar; hız ve performansı büyük ölçüde etkiler |
BIOS: Basic Input/Output System, yani Temel Giriş/Çıkış Sistemi. ROM'da bulunur. CPU ile bellek arasında bir de ön bellek (cache) vardır.
Depolama birimleri
- HDD (sabit disk)
- Hard Disk Drive. Bilgileri bilgisayar açıkken de kapalıyken de saklar.
- SSD
- Solid State Drive, katı hal sürücüsü.
- Hafıza kartı (SD)
- Telefon, fotoğraf makinesi ve kamerada kullanılan küçük, taşınabilir bellek.
- CD / DVD / Blu-ray
- Sayısal verileri standart biçimde saklar; optik / lazer okuyucuyla okunur.
- Flash bellek (USB)
- Silinip yeniden yazılabilir, küçük ve yüksek kapasiteli. USB (Universal Serial Bus) girişi olan her aygıta takılır.
- Disket
- Plastik kaplı, dörtgen biçimli; kapasitesi çok düşüktür.
- Bulut depolama
- Verinin internet üzerindeki sunucularda saklanması.
Kapasiteler
Giriş-çıkış birimleri
- Klavye (giriş)
- Harf, rakam, özel karakter ve fonksiyon tuşları içerir. Türkçede iki düzen vardır: Q klavye ve F klavye.
- Fare / mouse (giriş)
- Ekrandaki imleci hareket ettirir. Türleri: mekanik ve optik. Alternatifleri: touchpad, trackball.
- Ağ kartı (NIC)
- Network Interface Card. Cihazları ağa bağlar; ethernet kartı olarak da bilinir.
- Modem
- Dijital–analog çevrimi yapar. ADSL modem sayısal bağlantı sağlar.
- Monitör (çıkış)
- İşlemciden gelen veriyi görüntüler. Büyüklük inç, çözünürlük piksel (yatay ve dikey noktalar) ile ölçülür.
- Ekran kartı
- Dijital bilgiyi ekranda gösterilebilir hale getirir. Bağlantı türleri: HDMI, VGA, DVI.
- Ses kartı
- Analog/sayısal dönüşüm yaparak sesleri hoparlörden duyulabilir hale getirir.
- Yazıcı (çıkış)
- Metin, resim ve grafikleri kâğıda aktarır. Yöntemler: lazer, nokta vuruşlu, mürekkep püskürtmeli.
15–25 inç
10–17 inç
7–10 inç
3–5 inç
Göz sağlığı için LCD, radyasyona maruz kalmamak için düz (flat) ekran önerilir.
Bilgisayar–projektör bağlantısı
Bağlantı noktaları: VGA, DVI, HDMI, Composite Video, S-Video. Kablo takıldıktan sonra Windows + P tuşlarına basılır (dizüstünde Fn + F3 ya da Fn + F5).
Donanım sınıflandırması
Slayttaki tablodan derlendi.
Ana birimler
Anakart, işlemci, güç ünitesi (PSU), güç kaynağı (UPS), kasa, fan
Hafıza
RAM, ROM, BIOS, ön bellek
Depo
HDD, SSD/SD, flash bellek, optik sürücü, Blu-ray, DVD, CD, disket
Giriş
Klavye, mouse, tarayıcı, stylus kalem, oyun çubuğu, kamera, barkod okuyucu, mikrofon
Çıkış
Ekran, yazıcı, çizici (plotter), projektör, hoparlör, kulaklık
Giriş + çıkış
Modem, dokunmatik ekran, akıllı tahta, optik oku-yaz sürücü
Bilgisayar Ağları ve İnternet
Bilgisayar ağı
İki veya daha çok bilgisayar arasında metin, ses, resim ve videonun bakır kablo, fiber optik kablo, kızılötesi dalga veya radyo frekansı ile iletilip paylaşıldığı yapıdır.
Ağ bileşenleri
- Fiziksel iletim ortamı
- Fiziksel iletim yöntemi
- Arayüz donanımı
- Ağ işletim sistemi
Ağ çeşitleri
- LAN: yerel alan ağı
- WLAN: kablosuz yerel alan ağı
- MAN: metropol (şehir) alan ağı
- WAN: geniş alan ağı
- İntranet: kurumsal iç ağ
- Extranet: iç ağın paydaşlara açılmış hali
Temel ağ cihazları
- NIC
- Ağ arabirim kartı
- Hub (göbek)
- Çoklayıcı. Pasif cihaz.
- Switch
- Anahtarlama cihazı. Aktif cihaz.
- Repeater
- Tekrarlayıcı
- Bridge
- Köprüleyici; ağları birbirine bağlar
- Router
- Yönlendirici
- Firewall
- Güvenlik duvarı
- Access Point
- Erişim noktası
- Modem
- Türleri: analog, dijital, ADSL, CSU/DSU
İnternet ve tarihçesi
İnternet; bilgisayar ağlarının birbirine bağlanmasıyla oluşan, sürekli büyüyen, dünya çapındaki en büyük bilgisayar ağıdır.
Dünyada
- MIT'de J.C.R. Licklider: “Galaktik Ağ” kavramı
- MIT'de L. Roberts ve T. Merrill bilgisayarları birbiriyle konuşturdu
- ARPANET projesi oluşturuldu
- ARPANET'te üniversiteler arası ilk bağlantı
- İlk elektronik posta
- ARPANET'te TCP/IP kullanılmaya başlandı
- İlk omurga ağı NSFNet
- İnternet halka açıldı
- ARPANET kapatıldı
- WWW ile ticari gelişme
Türkiye'de
- ODTÜ, 12 Nisan 1993: ilk bağlantı
- Ege Üniversitesi
- Bilkent ve Boğaziçi üniversiteleri
- İTÜ; TURNET çalışmaya başladı
- ULAKNET
- TURNET'in yerini TTNet aldı
Kilometre taşları
TCP/IP 1975'te geliştirildi, ARPANET'te 1983'te kullanılmaya başlandı. Soruda hangisinin istendiğine dikkat et.
İnternetin karakteri
- Dünyamızı değiştiriyor (küresel köy)
- Ailemizin yeni üyesi (sanal gerçeklik)
- Hayatımızın vazgeçilmez parçası (sosyal ağ)
- Bilinçli kullanılırsa hayatı verimli kılan bir avantaj, bilinçsiz kullanılırsa hayat çalan bir dezavantaj
WWW ve internet farkı
İnternet
Çok sayıda bilgisayar ve bilgisayar sisteminin oluşturduğu ağın kendisi.
Web (WWW)
İnternet üzerinde çalışan, HTTP protokolüyle web sayfalarının görüntülenmesini sağlayan bilgi paylaşım sistemi. Bilginin depolanması, biçimlendirilmesi, gösterilmesi ve geri çağrılması için uluslararası standartlardan oluşur.
Protokoller ve servisler
- TCP/IP
- Transmission Control Protocol / Internet Protocol. İnternette veri transferini ve tüm servisleri sağlar. Sunucu–istemci mimarisiyle, paket anahtarlama tekniğiyle çalışır. Her bilgisayar 65.536 TCP portu üzerinden bağlantı kurabilir.
- Temel servisler
- E-posta (e-mail), uzak erişim (Telnet), dosya aktarımı (FTP)
- FTP
- File Transfer Protocol. Sunucu ve istemci arasında çift yönlü dosya transferi.
- DNS
- Domain Name System. IP adresleri ile kelimelerden oluşan internet adreslerini eşleştirir; çift yönlü sorgulama yapar.
- HTML
- Hyper Text Markup Language. Web sayfası oluşturmak için kullanılan en yaygın metin tabanlı dil.
- HTTP
- HyperText Transfer Protocol. Web sayfalarının sunucudan istemciye aktarılma kurallarını düzenler.
- URL
- Uniform Resource Locator, yani web adresi. Sunucuya IP adresini bilmeden ulaşmayı sağlar.
IP adresi ve MAC adresi
| IPv4 | IPv6 | MAC | |
|---|---|---|---|
| Uzunluk | 32 bit (4 bayt) | 128 bit | 48 bit |
| Adres sayısı | 2³² | 2¹²⁸ | — |
| Yazım | Noktayla ayrılmış 4 sayı, her biri 0–255 | İki nokta üst üsteyle ayrılmış onaltılık gruplar | Onaltılık (heksadesimal) |
| Örnek | 193.140.253.2 | 2001:0DB8:0000:2F3B: 02AA:00FF:FE28:9C5A | 00:40:C5:1B:00:EF |
| Not | Adresler yetersiz kaldı | IPv4 yetersiz kalınca geliştirildi | Fiziksel / donanım adresi. İlk 24 bit üretici kodu, son 24 bit karta özgü |
Komutlar: IP adresini görmek için Çalıştır > cmd.exe > ipconfig, MAC adresini görmek için ipconfig /all.
URL yapısı
- http://
- Protokol
- www
- Dosyanın dünya çapındaki Web'de olduğu
- subu
- Alan adı (domain); barındırma (hosting)
- edu
- Sitenin bir eğitim kurumuna ait olduğu
- tr
- Sitenin Türkiye'den olduğu (ISO ülke kodu)
- duyuru.html
- Dosyanın adı ve türü (uzantısı)
Slayttaki uzantı tablosu görsel olduğu için okunamadı. Yaygın uzantılar: .com (ticari), .edu (eğitim), .gov (devlet), .org (kuruluş), .net (ağ), .mil (askerî); ülke kodları: .tr, .de, .uk.
Web tarayıcıları
Web servislerine web tarayıcı adı verilen kullanıcı arayüzü programlarıyla erişilir: Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox, Safari, Opera.
Çerez (cookie)
Ziyaret edilen sayfanın bilgilerini bilgisayara kaydeden küçük dosyalar. Sonraki girişlerde siteyi seni tanır.
Önbellek (cache)
Ziyaret edilen web sayfalarının bilgisayarda tutulmasını sağlar.
Link (köprü)
Siteye başka sitelerce verilmiş bağlantılar. Örn: link:www.subu.edu.tr
Arama motorları
Web sitelerinin sıralandığı ve bölümlere ayrıldığı, bilgiye en kısa yoldan ulaştıran yapılardır. Sayfalar algoritmayla taranır; genel kelimeler yerine spesifik anahtar sözcükler kullanılmalıdır. YouTube, Facebook, Instagram gibi sitelerin kendi arama motorları vardır.
Küresel pazar payı
- %91,77
- Bing
- %2,79
- Yahoo
- %2,06
- Baidu
- %1,49
- Yandex
- %0,47
SEO arama motoru optimizasyonu
- Açık, anlaşılır URL
- Link verme
- Domain yaşı
- Anahtar kelime kullanma
- Alan uzantısı
- Orijinal metin
Arama parametreleri
| Parametre | Örnek | Sonuç |
|---|---|---|
| " " | "Sakarya Üniversitesi" | Yalnızca bu ifadenin tam geçtiği sayfalar |
| + | Sakarya + Üniversitesi | Her iki kelimenin de geçtiği sayfalar |
| - | Çay -akarsu | “akarsu” geçmeyen “çay” sonuçları |
| ? | ?özlük | Tek harf yerine geçer: gözlük, sözlük |
| * | tele* | Kelimenin devamını tamamlar: telefon, televizyon |
| ( ) | Sakarya (Üniversitesi veya Enfo) | Seçenekleri gruplar: her iki ifade de listelenir |
| & | a & b | “ve” anlamı |
Ayrıca uzantı, site ve tarihe göre filtrelenebilir. Kelimeler tekil (eksiz), kısa ve doğru terim olmalı.
E-posta
E-posta ile yazı, resim, ses, video ve HTML belgeleri gönderilebilir. Adres @ ile ayrılan iki kısımdan oluşur: kullanıcı adı @ sistemin internet adresi. Örn: [email protected]
Yönetim programları: Çok sayıda e-postayı denetlemeyi, arşivlemeyi ve çevrimdışı kontrolü sağlar; adres defteri ve hatırlatıcı gibi özellikler sunar. Slayta göre standartlar: HTML, IMAP, POP3.
Yeni ileti alanları
- Kime: @ içeren adres
- Nasıl: CC (karbon kopya, açık) · BCC (gizli karbon kopya)
- Konu / başlık: net
- İçerik: anlaşılır, kısa
- Ek: boyutu uygun, açılabilir. Giden sınırı 25 MB, gelen sınırı 50 MB
Kavramlar
- Spam
- Aynı e-postanın çok sayıda kopyasının, istemeyen kişilere rızaları dışında gönderilmesi.
- Dijital imza
- E-postanın kime ait olduğunu kanıtlayan ve doğrulayan dijital sertifika.
- Önem (öncelik) derecesi
- Alıcıya iletinin ne kadar acil ele alınacağını bildiren bilgi.
E-posta etik kuralları
İnsanlar meşguldür
- Konu satırını kullan
- Açık ve anlaşılır ol
- İletileri paylaşma
- Hızlı cevap ver
İnsanlar hassastır
- Noktalama işaretlerini peş peşe kullanma
- Tamamı büyük harfle yazma
- Göndermeden önce sesli oku
- Kızgınken yazma
Herkes teknolojiyi takip etmez
- Çok fazla simge kullanma
- Kısaltmaları abartma
Sosyal ağ
İnsanların tanışmak, tartışmak, ortak ilgi gruplarıyla iletişim kurmak ve örgütlenmek için kullandığı platformlar. Gerçek hayatta yaptığımız paylaşımların çevrimiçi karşılığıdır.
Alexa sıralamasında küresel ilk 3: Google, YouTube, Facebook. Türkiye'de 1.: Google.com.tr.
Bulut bilişim ve bulut depolama
Bulut bilişim: İstenildiği zaman kullanılabilen, kullanıcılar arasında paylaşılan bilgisayar kaynakları sağlayan internet tabanlı bilişim hizmetleri.
- Dropbox
- En popüler hizmet; slayta göre 2,5 GB ücretsiz alan.
- Google Drive
- 15 GB ücretsiz alan; Google Dokümanlar ile senkronize çalışır. Belge saklama, açma ve yeni belge oluşturma imkânı sunar.
- OneDrive
- Microsoft'un hizmeti; önceki adı SkyDrive.
- iCloud
- Apple'ın kendi cihazları için sunduğu hizmet.
- Diğerleri
- Yandex.Disk, iDrive, Zoolz, Microsoft 365
Güvenlik ve şifre
Güvenli veri kullanımı
- Lisanslı yazılım kullan, korsan kullanma
- Kurumsal sitelerin içeriğinden faydalan
- Akademik veri tabanlarında ara (telif, intihal)
- Tüm yazılımları güncel tut (firewall; malware, adware, trojan'a karşı)
- Tanımadığın adreslerden gelen e-postaların eklerini açma
- Alışverişi yalnızca
https://adreslerde yap
Şifre
- Doğum tarihi gibi kolay tahmin edilen kombinasyonlardan kaçın
- Rakam, harf ve özel karakter birlikte kullan
- Anlamlı bir sözcük seçme
- Belirli aralıklarla değiştir
- Her platform için ayrı şifre kullan